ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજની વિચારમાંથી હકીકત બનવા સુધીની કહાણી...

દેશના રાષ્ટ્રધ્વજ માટે જો કોઈને શ્રેય જાય તો તે નામ છે પિંગલી. હાલના ધ્વજની ડિઝાઇન પીંગલી વેંકૈયા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા ધ્વજ પર આધારિત છે.

પીંગલી આંધ્ર પ્રદેશના (એ સમયનું માસુલીપટ્ટનમ) મછલીપટ્ટનમના નિવાસી હતા. તેમનો જન્મ બીજી ઑગસ્ટ 1876ના રોજ થયો હતો. પિંગલીએ લગભગ પાંચ વર્ષ સુધી 30 દેશના ઝંડાનો અભ્યાસ કર્યો હતો, પછી તેમણે કૉંગ્રેસના વર્ષ 1921ના વિજયવાડા (એ સમયનું બેજવાડા) અધિવેશન દરમિયાન રજૂ કર્યો હતો. પિંગલીની મૂળ ડિઝાઇનમાં માત્ર લાલ અને લીલો રંગ હતા, પરંતુ ગાંધીજીએ તેમાં સફેદ રંગની પટ્ટીનો ઉમેરો કરાવ્યો હતો.

ભારતનો પહેલો રાષ્ટ્રધ્વજ :-

બંગાળના વિભાજનના વિરોધમાં 'બહિષ્કાર દિવસ' ઉજવવા હજારો લોકો એકઠા થયા હતા. આ પ્રદર્શનમાં પ્રથમ વખત સ્વાતંત્ર્ય સેનાની સુરેન્દ્ર નાથ બેનર્જીએ એક ધ્વજ ફરકાવ્યો, જેને ભારતનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ધ્વજ કહેવામાં આવે છે.

આ ધ્વજમાં લીલો, પીળો અને લાલ એમ ત્રણ પટ્ટીઓ હતી. આની વચ્ચે પીળી પટ્ટી પર વંદે માતરમ લખેલું હતું. નીચેની લાલ પટ્ટીમાં સૂર્ય અને અડધા ચંદ્રની આકૃતિઓ હતી. તે જ સમયે, ટોચની લીલી પટ્ટી પર 8 કમળના ફૂલો બનાવવામાં આવ્યા હતા.

7 ઓગસ્ટ 1906ના રોજ ફરકાવાયેલા આ જ ધ્વજની આ તસવીર છે. માનવામાં આવે છે કે સ્વાતંત્ર્ય સેનાની સચિન્દ્ર પ્રસાદ બોઝ અને હેમચંદ્ર કાનુન્ગો દ્વારા આ ધ્વજ તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો.

આ ઐતિહાસિક ઘટનાને 116 વર્ષ થઈ ગયા છે. આ સમય દરમિયાન ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજે ઘણી લાંબી સફર કરી લીઘી છે. તેની ડિઝાઇન 6 વખત બદલવામાં આવી, તેને લગતા નિયમો બદલાયા અને આજે ઘરે-ઘરે ત્રિરંગા ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી રહી છે.

1907માં મેડમ કામાએ જર્મનીમાં ભારતનો ધ્વજ ફરકાવ્યો.

દેશમાં લહેરાવેલ પ્રથમ રાષ્ટ્રધ્વજની વિશે તો આપણે ઉપર માહિતી મેળવી. હવે વાત કરીએ ભારતની બહાર ફરકાવાયેલા ધ્વજની. 22 ઓગસ્ટ 1907ના રોજ મેડમ કામા અને તેમના સાથીઓએ જર્મનીમાં ભારતનો ધ્વજ ફરકાવ્યો હતો. જે બર્લિન કમિટી ફ્લેગ તરીકે ઓળખાયો હતો.

આ ધ્વજમાં પણ ત્રણ રંગોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્રણ પટ્ટાઓમાં પહેલા નારંગી, વચ્ચે પીળો અને છેડે લીલા રંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. નારંગી પટ્ટીમાં 8 તારા હતા. જ્યારે મધ્યમાં પીળી પટ્ટીમાં વંદે માતરમ લખવામાં આવ્યું હતું. નીચેની લીલી પટ્ટીમાં જમણી બાજુ ચંદ્ર-તારા અને ડાબી બાજુ સૂર્યનું ચિત્ર હતું. આ ધ્વજ 1907માં જર્મનીમાં લહેરાવવામાં આવ્યો હતો. આ ધ્વજ મેડમ કામા અને તેમના સાથીઓએ પ્રથમ વખત વિદેશમાં ફરકાવ્યો હતો.

1916માં બાલ ગંગાધર તિલક દ્વારા રચાયેલ રાજકીય સંગઠન 'હોમ રૂલ'એ ધ્વજ બનાવ્યો હતો. ત્યારે ભારત અંગ્રેજો પાસેથી ડોમિનિયન સ્ટેટની માંગ કરી રહ્યું હતું. આનો અર્થ એ છે કે એક દેશ જે સ્વતંત્ર છે, પરંતુ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના કાયદાથી ચાલે છે. આ ધ્વજની ટોચ પર બ્રિટિશ ધ્વજ યુનિયન જેક હતો. આ ઉપરાંત પાંચ લાલ અને ચાર લીલા પટ્ટા હતા. તેમાં સાત તારા પણ હતા. આ તારાઓ સાત ઋષિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેના પર અડધો ચંદ્ર અને એક તારો પણ હતો. જો કે દેશની જનતાએ આ ધ્વજને દિલથી સ્વીકાર્યો ન હતો.

આ તો વાત થઈ અલગ-અલગ સમયે અંગ્રેજો વિરુદ્ધ લહેરાવેલા અલગ-અલગ ભારતીય ધ્વજની વાત છે. પરંતુ આજે આપણે જે ત્રિરંગા ધ્વજ જોઈએ છીએ, તેની રચના 1921થી શરૂ થઈ હતી. 1921માં મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી કોલેજના પ્રોફેસર પિંગલી વેંકૈયાએ મહાત્મા ગાંધીને ધ્વજની ડિઝાઈન બતાવી હતી. તેમાં દેશના બે મુખ્ય ધર્મો, હિંદુઓ માટે લાલ પટ્ટીઓ અને મુસ્લિમો માટે લીલી પટ્ટીઓ હતી. પિંગલીએ 1916માં ધ્વજની ડિઝાઇન માટે એક પુસ્તક પણ પ્રકાશિત કર્યું હતું. તેઓ આ પ્રયાસમાં હતા કે અન્ય દેશોની જેમ ભારતને પણ એક એવા પ્રતીકની જરૂર છે જે તમામ ધર્મના લોકોને એક કરી શકે.

ગાંધીજીને પ્રોફેસર પિંગાલીનો વિચાર પસંદ આવ્યો. આર્ય સમાજના લાલા હંસ રાજ સોંધીએ પિંગાલીને સૂચન કર્યું કે આ ધ્વજની મધ્યમાં એક ફરતું ચક્ર હોવું જોઈએ. તે સમયે, ચરખો એ સ્વદેશી કાપડ બનાવીને ભારતના લોકો માટે આત્મનિર્ભરતાની નિશાની હતી. જ્યારે વાત આગળ વધી ત્યારે ગાંધીજીએ આ ધ્વજમાં સફેદ પટ્ટો ઉમેરવાનું કહ્યું હતું. ગાંધીએ તેની પાછળ તર્ક આપ્યો કે આ રંગ બાકીના ધર્મોનું પ્રતિનિધિત્વ કરશે. આ રીતે, આ ધ્વજની ટોચ સફેદ, પછી લીલા અને નીચે લાલ એમ ત્રણ પટ્ટીઓ હતી.

1921માં રચાયેલ રાષ્ટ્રીય ધ્વજને 1931માં કેટલાક ફેરફારો સાથે કોંગ્રેસ પક્ષ દ્વારા સત્તાવાર રીતે સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો.

1931માં ફરી એકવાર ભારતના ધ્વજને બદલવામાં આવ્યો અને પ્રથમ વખત રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ પાર્ટી દ્વારા સત્તાવાર રીતે અપનાવવામાં આવ્યો. આ ધ્વજમાં સૌથી ઉપર કેસરી રંગ, મધ્યમાં સફેદ અને છેલ્લે લીલો રંગ બનાવવામાં આવ્યો હતો. નાના કદના આ ચરખામાં મધ્યમાં સફેદ પટ્ટી લગાવવામાં આવી હતી. સફેદ પટ્ટીમાં સ્પિનિંગ વ્હીલ રાષ્ટ્રની પ્રગતિનું પ્રતીક છે. કોંગ્રેસનો આ ધ્વજ ભારતીય લોકો માટે રાષ્ટ્રવાદ સાથે જોડાયેલો હતો.

1947માં ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિની રચના કરવામાં આવી. આ સમિતિ ભારતનો પ્રથમ રાષ્ટ્રધ્વજ નક્કી કરવાની હતી. સમિતિએ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના ધ્વજમાં કેટલાક ફેરફારો કરીને તેને રાષ્ટ્રધ્વજ તરીકે સ્વીકારવાની વાત કરી હતી. આ રીતે 1931માં બનેલા આ ધ્વજને બદલે 22 જુલાઈ 1947ના રોજ બદલાયેલા ધ્વજને સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો. આ ધ્વજમાં ચરખાનું સ્થાન અશોક ચક્રે લીધું હતું. સમ્રાટ અશોકે તેનો ઉપયોગ ઈ.સ પૂર્વે 300માં કર્યો હતો જ્યારે તેણે સમગ્ર ભારતને એક કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ ધર્મ ચક્ર મૌર્ય સામ્રાજ્યના સ્તંભોમાં પણ દેખાય છે. છેવટે, દેશની આઝાદી પછી, જુલાઈ 1947 માં, આ ત્રિરંગા ધ્વજને અપનાવવામાં આવ્યો. સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. ત્યારથી આજ સુધી આ ત્રિરંગો આપણા દેશનો રાષ્ટ્રધ્વજ છે.

છેવટે, દેશની આઝાદી પછી, આ ત્રિરંગા ધ્વજને જુલાઈ 1947 માં સ્વીકારવામાં આવ્યો. ત્યારથી આજ સુધી આ ત્રિરંગો

આપણે જાણીએ તિરંગાને લગતા કેટલાક નિયમો અને તેમાં થયેલા ફેરફારોની વાર્તા.

આઝાદી પછી, દેશમાં રાષ્ટ્રીય ધ્વજ ત્રિરંગાને લગતા બે કાયદા બનાવવામાં આવ્યા હતા - પ્રથમ: પ્રતીક અને નામ (અયોગ્ય ઉપયોગ નિવારણ) અધિનિયમ, 1950, બીજો: રાષ્ટ્રીય સન્માનનું અપમાન અથવા અનાદર નિવારણ કાયદો, 1971.